Biografi
MC.jpg
Marie Curie, opprinneleg Marie Sklodowska, vart fødd den 7. november 1867 i nærheita av gamle sentrum av Warzawa. Marie var dottar av vidaregåandeskule lærarar, og fekk difor generell opplæring i den lokale skulen, i tillegg til ein del vitenskapeleg opplæring ho fekk frå sin far. Faren, Wladyslaw Sklodowski, var ein svært intelligent mann og lærar i matematikk og fysikk, men då han som patriot ikkje retta seg etter dei russiske myndighetane, blei han tvungen ut av stilling som underinspektør i skulen og måtte difor gi privattimar for skulegutar i staden for. Mora, Bronislawa Boguska, hadde klosterutdannelse og var rektor på ein privatskule for jenter. Bronislawa døydde av tuberkulose då Marie var ti år, og tre år tidligare døydde Maries eldste syster av tyfus. Dei som var att i familien var Marie Curie, hennas far, bror og tre systre.

Allereie frå lita alder hadde Marie ein ekstrem hukommelse og konsentrasjonsevne, og denne kom godt til nytte. Ho vann ein gullmedalje som 16 åring, men gleda forsvann då ho måtte håndhilse på den russiske utdanningsministeren. Med ein vitenskapelig forståing som Marie hadde, ville ho vidareutvikle denne ved å gå på universitet, og sidan det ikkje var lovleg for jenter å gå på universitet, søkte Marie og systra Bronya til det flytande universitet, eit samlepunkt for studentar som var godt skjult for den russiske myndigheten. Her kunne studentar undervise i det dei kunne best, men sjølv om dette ikkje var godt nok i forhold til høgare utdanning, var det likevel ein sniktitt på den verkelege viten.
For at Bronya skulle kunne studere medisin i Paris, trengte ho pengar og difor begynte Marie å jobbe som kvinneleg huslærar hos bedriftseigarar og andre velståande famuluar. No tente Marie pengar som ho sendte til Bronya, og som takk skulle Bronya vere hennar assistent i 2 år. Hos den eine familien Marie underviste i, blei ho forelska i den eldste sonen, men som ei ungjente utan pengar vert dette forbudt. Likevel holdt Marie og forelskelsen forholdet skjult, og sjølv om det ikkje var like enkelt, måtte ho halde løftet sitt til Bronya.

I 1891 reiste Marie til Paris for å foreta fysikkstudering og for å delta i sorbonne sine forelesningar. Sjølv om det var lite med pengar, greidde ho seg med brød og te, og dei få kleda ho eigde. Tre år etter, like ung og attraktiv, møtte ho Pierre Curie, ein allereie kjend fysikar. Dette ekteskapet satte i gong mange oppdagelsar. Tre år etter, i 1897 fekk dei ei dottar med navnet Iréne, og i 1904 enda ei dottar med navnet Eve. På ti år hadde dei allereie oppdaga polonium 1898 og radium nokre få månadar etter.

I 1896 oppdaga Henrik Becquerel fenomenet radioaktivitet, noke som fanga Marie si oppmerksomhet. Etter lenge studie av radioaktivitet, tok Marie doktorgrad i 1903, og i desember same år fekk ho titelen som sjefsassistent i labriatoret som Pierre Curie leda.
Det var ikkje berre innanfor labriatoriet Pierre og Marie var gode partnera, dei var også ganske avhengige i heimen også. Dette merka Marie fort då Pierre døydde etter å ha blitt påkjørd av ei hestekjerre. Då måtte ho ta alt ansvaret, både heime og i fysikkens verden. Månaden etter Pierres død, fekk Marie rolla som professorassistent, og vert no den første franske kvinna som fekk professorat. To år etter fekk ho tittelen professor.
Pierre og Marie hadde fått mykje oppmerksomhet i pressen, mykje grunna den vel fortjente nobelsprisen og deira oppfinning av fenomenet radium. Folk flest hadde hatt eit positivt syn på Marie, men dette skulle raskt snu. Paul Langevin var også ein kjend fysikar som tidligare hadde jobba med både Pierre og Marie, og etter Pierres død, gjekk den gjensidige sympatien mellom Marie og Paul over til kjærlighet, og etter rykter om Marie og Paul LAngevins affære endte dette opp i ein medieskandale, og dette tok hennes faglege motstandara nytte av. Forholdet til Marie og Paul varte i ca ett år, og ironisk nok så gifta Marie sitt barnebarn, Héléne Joliot, seg med Pauls barnebarn, Michel Langevin.

Maries bidrag til fysikken
Som tidlegare nemnt fanga radioaktivitet oppmerksomheten til Marie. Så Marie bestemte seg for å undersøke uran stråler, og femten år tidlegare hadde Pierre og hans bror oppfunnet eit elektrometer, ein enhet som målte ekstrem lav elektrisk straum. Når Marie brukte elektrometeret oppdaga ho at uran stråler får luften rundt til å lede elektrisite, og at strålingsmengda frå stoffa ikkje blei påverka av kva kjemiske samanbindingar dei var i. Det var kun mengda av desse grunnstoffa. Utifrå dette meinte Marie at radioaktiviteten var avhengig av sjølve grunnstoffatoma, og uavhengig av molekylstrukturen dei høyrte til i.

Marie begynte som sagt å forske saman med Pierre og Henri Becuerel på eit fenomen som seinare vert kalla radioaktivitet. Første verdenskrig avbrøt Maries forskning, og ho satsa difor heller på å hjelpe utdanninga av røntgenpersonell, og var ei av dei få som jobba aktidt for å stille diganoser for såra soldatar. I 1934 døydde Marie av leukemi, men dette var kun ein av dei mange sjukdommane ho allereie hadde. Marie var nærmast blind, fingertuppane var forbrente, noko som kunne skuldast på den verdenskjende forskninga hennar. På Maries tid var ikkje kunnskap om virkningar av røntgen- og radioaktiv stråling så veldig utbredt, noko som gjorde at dei helsemessige forholda ikkje var tilrette lagt Marie og andre forskarar.

Radioaktiv stråling

Radioaktiv stråling er ioniserande stråling som kjem frå ustabile atomkjernar som til dømes plutonium og uran. Strålinga som vert send ut vert spalta og omdanna til andre grunnstoff med mindre atommasse. Under spaltinga vert det noko energi til over, og det er dette som vert sent ut som stråling. Den ioniserte strålinga kjem i form av enten alfastråling, betastråling, gammastråling eller nøytron stråling. Den eldre måleeininga for radioaktivitet, curie (Ci), har no verte bytta up med SI- eininga Becquerel der 1 Bq = 1 partikkel pr. sekund.

Alfastråling

Alfrastråling består av heliumkjernar (4He2+) i høg fart. Dersom alfapartiklar treff eit stoff, vil den vekselvirke med elektrona og mister derfor energi, ergo gjennom turen sin gjennom eit stoff mister altapartiklane masse energi, og kjem derfor ikkje langt før dei vert bremsa heilt ned. Alfastråling er den altså den strålinga som har minst rekkjevidde, der rekkjevidden i luft er eit par centimenter. I vatnog biologisk vev er rekkjevidden kun eit par hundredels milimeter. Alfapartiklar har forholdsvis stor masse, og vert difor stansa av papir, men alfastråling har høg energi og kan difor vere enormt øydeleggjande dersom atoma befinn seg inni kroppen. Sjå gjerne og eigen artikkel om alfastråling.

Betastråling

I nokre atomkjernar vert nøytrona omgjort til proton, og sidan nøytrona er større enn proton vert det frigjort noko masse. Denne massen er i form av elektron! Betastråling er elektron eller positron i høg fart. Eit elektron er ein negativt ladd elementærpatrikkel som krinsar rundt kjernen til eit atom, medan positron er også ein elementærpartikkel men at denne er antipartikkelen til elektronet. Rekkjevidda til betastrålinga er i vatn og vev 1/2 cm, men energien er lågarre enn i alfa- og nøytronstrålinga. Sidan positronet er antipartikkelen til elektronen, vil dei i virkeligheten kollidera og bli tilintetgjort samstundes som dei sender ut to identiske foton i kvar si retning. Sjå gjerne og eigen artikkel om betastråling.

Gammastråling

Dersom radioaktive atomkjerner vert spalta, kan noko av overskotsenergien bli sent ut som elektromagnetisk strålig. Dei strålingane som har kortast bølgjer i det elektromagnetiske spekteret er gamma-stråling, med ei bøgjelengd på mindre enn 0,001 mm. Det er ikkje mykje som skil gamma stråling frå røntgenstråling, og gamma strålinga strålar ut store mengder energi som kan gi store stråleskadar hos dåke plantar, menneskjer og dyr. Sjå gjerne og eigen artikkel om gammastråling.

Nøytronstråling

Nøytronstråling er frie nøytron (1n0) som oppstår i fisjonsprosessar. Ustabile isotopar kan ofså sende ut nøytronstråling. Rekkjevidda på nøytronstrålinga varierer mellom 1/2 til 2 cm i vatn og biologisk vev, avhengig om det er sakte eller hurtige nøytron. Generelt sett er dei svært gjennomtrengande og vert som oftast ikkje forstyrra av elektron i andre atom. Skadelegheten til nøytronstråling er litt mindre pr. partikkel enn alfastråling.

Korleis forsvinn radioaktiviteten?

Når ein radioaktiv atomkjerne henfaller og sender ut stråling, går den over i ein stabil tilstand og er ikkje lengre radioaktiv. Så ein radioaktiv kjelde vil tilslutt bli svakare og svakare, og tilslutt vil den forsvinne.

Radioaktivitet i dag

Det er ikkje helsemessig lurt å få noko som helst radioaktive strålingar inn i kroppen, og difor vernar menneska seg mot radioaktiv stråling. Det vert ofte brukt bly rundt strålingskjelda og/eller i klerna til personellet. Ein må tilpasse tjukkelsen på strålingstypen og strålingseffekten ( keV pr. partikkel)


Kjelder:
http://www.naturfag.no/_barn/biografi/vis.html?tid=16582
https://thescienceclassroom.wikispaces.com/file/view/Marie_curie_pic.jpg